Okres powojenny

Okres powojenny to jakby przedłużenie czynów czasem okrutniejszych aniżeli okupacja. Po drugiej stronie Sanu (Ulucz, Dobra, Tyrawa, Borownica) to działalność band UPA, a jakby „u siebie” mieliśmy działalność Żubryda i jego kompanów.

Antoni Żubryd urodził się 1 1918 roku w Sanoku, jako nieślubny syn Michała – woźnego I Liceum oraz Anny Biłas z Tyrawy Wołoskiej.

Skończył szkołę podstawową 3 stopnia, a w 1933 roku Szkołę Podoficerską Piechoty dla Małoletnich w Śremie. Jako kapral i plutonowy służył w 40-stym pułku „Dzieci Lwowa”, walcząc w II wojnie światowej m. im. w obronie Warszawy.

Po klęsce wrześniowej, ucieka z niewoli i trudni się w Sanoku przemytem towarów przez granicę z ZSRR na Sanie. Złapany przez NKWD, przystaje na współpracę z Sowietami. Po inwazji Niemców na ZSRR, gestapo przyjmuje dokumentację sowieckiej straży granicznej, a w niej nazwiska agentów m.in. Żubryda i jego żony, która mu w tym procederze pomagała.

Aresztowany 5.11.1941 roku, przechodzi przez więzienia w Sanoku, Tarnowie i Krakowie. Po wyroku śmierci, ucieka z miejsca egzekucji i w sanockim podziemiu szkoli młodych partyzantów AK. Po zajęciu Sanoka przez Armię Czerwoną, podejmuje pracę jako oficer śledczy UB, pracując do czerwca 1945 roku. Podejrzewa jednak, że przełożeni są przekonani o jego kontaktach z poakowskim podziemiem, uwalnia dziesięciu aresztowanych z UB (ulica Sienkiewiza) oraz dwoje z więzienia (ul. Kościuszki). Ucieka wtedy do Malinówki w powiecie brzozowskim, gdzie czeka żona i kilkunastu ludzi już wcześniej zwerbowanych. Szef UB, Tadeusz Sieradzki, aresztuje jego teściową i czteroletniego syna, za co Żubryd zabija go tuż przy komendzie milicji, następnie rozbraja posterunek MO w Haczowie, biorąc jako zakładników ośmiu ludzi. Dopiero wtedy UB wypuszcza kobietę z dzieckiem.

Zaczyna się 1,5-roczna działalność jego trzech oddziałów, których łączna ilość dochodziła do 200 osób. Ogrom nieszczęść, śmierci, aresztowań, tortur nijak się ma do ideologii często przypisywanej jego działalności jako patriotycznej.

Największym oddziałem była grypa Bronisława Bodziaka, działająca na terenie gminy Mrzygłód (choć nie tylko), okolice Sanoka terroryzowała grupa Kossakowskiego, a teren rymanowko-brzozowski grupa Skiby, później „Mundka” (Sawczyszyna). Sam Żubryd z żoną Janiną, kiedy robi się coraz bardziej „gorąco” i przeczuwając rychłe aresztowanie, przybywają w obecności kilki najbardziej zaufanych ludzi. Był w matni, bo po raz drugi aresztowano jego teściową z synem, których tym razem zawieziono na rzeszowski Zamek. Podejrzewał wszystkich, najmniej Jerzego Vaulina, który „rzekomo” w obronie (tak zeznał przed Sądem Okręgowym w Krośnie w 2002 roku), zastrzelił jego, a niechcąco (tak twierdzi) jego żonę w lesie koło Malinówki w powiecie brzozowskim – było to 24.10.1946 roku.

Kilka wybranych (dotyczących naszego terenu) „akcji bojowych” oddziałów Żubryda:

1. Czerwiec 1945 – na szosie Mrzygłód-Sanok, w okolicach tzw. „czerwone gliny”, zatrzymano furmankę wiozącą masło z mleczarni GS w Mrzygłodzie i zarekwirowano ładunek.

2. 25.06.1945 – na drodze między Hłomczą, a Łodziną wykonano wyrok na sekretarzu koła gminnego PPR w Mrzygłodzie.

3. Latem 1945 – zarekwirowano w Mleczarni Mrzygłód 50 kg masła i 50 kg sera.

4. Lipiec 1945 – zastrzelono funkcjonariusza MO w Mrzygłodzie Marzyńskiego, za zbieranie informacji o oddziale.

5. 12.18.1945 – w Mrzygłodzie J. Słuszkiewicz zastrzelił z rozkazu Bronisława Bodziaka aktywistę PPR z Sanoka Piotra Czulina, skonfiskowano rower i pistolet.

6. 15.08.1945 roku w nocy w Mrzygłodzie współpracowniczce UB Franciszce Stróżowskiej skonfiskowano pistolet i garderobę oraz ostrzyżono głowę.

7. 5.12.1945 – skonfiskowano w Mrzygłodzie w punkcie skupu żywca Spółdzielni „Rolnik” 15 tys. zł i świnię.

8. 10.04.1946 – w Srogowie Górnym dokonano rekwizycji dwóch karabinów i munduru, w domu milicjanta z posterunki w Mrzygłodzie F. Stabryły – w trakcie akcji pobito domowników i zniszczono sprzęty.

9. 15.05.1946 – w rejonie Międzybrodzia zatrzymano kilka furmanek z mieniem Rusinów przesiedlonych na Ukrainę. Zrzucony dobytek podpalono.

10. 14.07.1946 – w Dębnej zabrano dwie krowy aktywiście PPR Franciszkowi Biedze.

11. 17.10.1946 – W Falejówce Żubryd strzałem w tył głowy zabił ciężarną Zofię Śliwiak z nieznanych przyczyn, zabrano dwa konie.

Rekwizycje oddziałów Żubryda:

• 61 krów
• 2 owce
• 11 świń
• 51 koni
• 10 wozów
• 16 uprzęży
• 5 samochodów
• 2 motocykle
• 1 rower
• 2 maszyny do pisania
• 3 tony zboża
• 1590 kg mąki
• 90 kg masła
• 180 litrów wódki
• 10 litrów spirytusu
• 880 kg skóry
• 543 885 zł
• spalono 8 domów.

W akcjach zostało zabitych:

• 12 funkcjonariuszy UB
• 10 funkcjonariuszy MO
• 9 żołnierzy WP
• 2 oficerów Armii Czerwonej
• 3 żołnierzy Korpusu Bezpieczeństwa Wewnętrznego – upamiętnionych pomnikiem „na skale”.


autor: Ryszard Paszkiewicz

« powrót